DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE TEDAVİSİ


Responsive image

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

DSM-IV tanı ölçütlerine göre çocuk ve ergenlerdeki sıklığı %5-10, yetişkinlerde ise %4 kadardır. DEHB'nun 3 alt ana bozukluğu vardır.

  • 1- Dikkat eksikliği
  • 2- Hiperaktivite
  • 3- Dürtüsellik

DEHB' li çocukları olan ailelerin en önemli şikâyetleri, çocuklarında ev ödevlerine karşı isteksizlik, dikkat dağınıklığı nedeniyle ödevlerin uzun sürmesi, eşyalarını kaybetmeleri, başladıkları işi bitirememeleri, basit hatalar yapmaları, dinlemiyor gibi görünmeleri ve bazen de dikkatsizce hatalar yapmalarıdır. Aşırı hareketlilik, öğretmenler ve aileler tarafından rahatlıkla görülebilen belirtilerdir. Bu belirtiler sosyal yaşamı olumsuz etkiler. Dürtüsellik ise; fiziksel olarak tehlikeli işlere girişme, sınıfta konuşma, sırasını bekleyememe, diğer kişilerin konuşmalarının arasına girmeyi içerir. DEHB' li çocuklar ödüllerin gecikmesine dayanamazlar, kısa dönemdeki ödülleri uzun zamandaki büyük ödüllere tercih ederler.

DEHB tanısı koyabilmek için belirtilerin 7 yaşından önce başlaması ve en az 6 aylık süreklilik göstermesi gereklidir. Ayrıca ev, okul vb. en az iki ya da daha fazla sosyal, akademik ve mesleki alan etkilenmelidir. (DSM-IV-TR, APA 2000) Eş zamanlı görülen diğer bozukluklardan ise ayrıcı tanısı yapılmış olmalıdır. Asıl olarak dikkat eksikliği ve/veya hiperaktivite/impulsivite belirtilerinden en az altı maddesinin karşılanması gereklidir.

DİKKAT EKSİKLİĞİ BASKIN TİP DEHB

Bu tip dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) genellikle birçok klinisyenin gözünden kaçabilir. Bu tür hiperaktifler, yaramaz ve hareketli olmadıklarından, hatta aksine; uslu ve sessiz olduklarından hiperaktif oldukları kimsenin aklına bile gelmez. Bu tip, dikkati bozuk olan hiperaktiflerin özellikleri nelerdir?

1- Dikkatsizlik nedeniyle çok sayıda hata yapar

Kişinin dikkatsizlik ve yoğunlaşamama sorunu olduğundan, dikkatsizlikten basit basit hatalar yaparlar. Okulda, iş yerinde ve evde, bu basit hataları ve sakarlıkları söz konusudur. Örneğin soruyu doğru okumadığı için, kimi zaman doğru cevabı yanlış şık olarak işaretlerler. Sınav anında soruların bir kısmını unutabilirler. Özellikle ayrıntılara dikkat etmemekle suçlanırlar ve ayrıntıları sık sık gözden kaçırırlar. İşleri ile ilgili basit şeyleri unuturlar. Gün içerisinde birçok hata yaptığı için öğretmen, şef, patron vb. tarafından uyarılırlar. Örneğin bir ihale dosyasında istenen bir evrak unutulur. Eğer titiz bir şef ya da öğretmenle çalışıyorsa, yaptığı her iş mutlaka kontrol edilir.

2- Söyleneni dinlemez

Dikkat eksikliği tip DEHB’i olan kişiler annesinin, babasının, öğretmenin ve hatta patronunun söylediğini dinlemedikleri için, ne yapacaklarınını hatırlayamazlar. O kişiler kendisi ile konuşulurken dinliyormuş gibi görünürler. Oysa onları dinlerken, akıllarından bir düşünce daha geçiyordur. Bazı durumlarda ise; aynı anda başka bir şey düşündüklerini belli ettiklerinden, dinlemiyormuş gibi gözükürler. O anda hem başka bir şey düşünüp hem de karşısındakini dinlemeye çalıştığından, her iki işten de verim alamaz. Kendisini dinlemediği için ailesinden, şefinden, patronundan, öğrenci ise de öğretmeninden "aklın nerede?" gibi uyarılar alırlar. O an dinlemediği için tekrar sormak zorunda kalırlar ve komik duruma düşebilirler.

3- Oyun oynarken ve görevlerde dikkatini sürdürme güçlüğü vardır.

Dikkat eksikliği tip DEHB’i olan kişilerin dikkati bozuk olduğundan, odaklanması zordur. Odaklansalar bile, dikkatini sürdürmekte zorlanırlar. Dikkatini sürdürememe okul yıllarından itibaren çok ciddi sorunlar yaratabilir. Dikkati bozuk olan kişiler, dersi sonuna kadar dinleyemezler. On ya da on beş dakika sonra dersten kopar ve hayallere dalarlar. Kalemle, defterle uğraşırlar, şekiller çizerler ve dersi bitirirler. Ders esnasında dinlemedikleri için de konuyu sonradan çalışarak öğrenirler. Bu kişiler için dersi derste öğrenmek oldukça zordur. Oyun oynarken dikkatini veremediği için oyunu kaçırır. Ev ödevini yaparken işi uzatır ve sonunda üstün körü yapar. Ödev yaparken aklı başka yerlere gider, hayaller kurarlar. Oyun oynarken sıranın kendilerine geldiğini unutabilirler. Erişkinlikte ise toplantı ve sohbet esnasında dikkatini sürdürememe durumu sorunlar yaratabilir. Dikkati bozuk olan erişkinler, çok istekle girdikleri bir toplantıda bile dinleyemediği için sıkıntı yaşayabilirler. Karşıdakinin bir ayrıntısını ya da bir noktayı kaçırdığı için tekrar sormak zorunda kalabilirler. Bu kişiler kitap okurken, gözü ile takip ederler. Üç-dört sayfa sonra hiçbir şey hatırlamadığını fark eder ve o sayfaları yeniden okurlar. Bazen film seyrederken dalıp giderler ve filmin önemli yerlerini kaçırırlar. Yani dikkatini sürdürmesi bozuktur ve bu durum kişiyi iş, aile ve sosyal yaşamında zorlar.

4- Dikkat kolayca dağılır

Dikkati bozuk olan kişiler, odaklansa bile bu dikkat kolayca dağılabilir. Yan odadan gelen bir televizyon sesi, dışarıdan araba ya da korna sesi vb. kolaylıkla dikkati dağıtabilir ve bu kişiler yeniden odaklanmakta zorlanırlar. Bir işi yaparken aklına başka bir düşüncenin gelmesi bile kişiyi yaptığı işten alıkoyabilir. Bir öğrenci hastam, üniversite sınavı esnasında salona giren bir sinek nedeniyle dikkatinin dağıldığını ve o sinekle uğraşmaktan sınava bir türlü odaklanamadığını belirtmişti. Çalışan insanlar için ise; telefon çalması, yakın masada oturanların konuşmaları, mail ve mesaj sesi vb. gibi etkenler dikkat dağıtıcı olabilir.

5- İşlerini ve görevlerini tamamlamada ve organize etmede zorluk

Dikkat eksikliği tip DEHB’i olan kişilerde, dikkat sorunları olduğundan dağınıktırlar. Bu dağınıklık yaşamlarının her alanında geçerlidir. Odaları dağınıktır, çantaları karışıktır, ödevlerini bulamazlar, yazıları ise özensiz ve bozuktur. Evlerinde elbiselerinin, defterlerinin, kitaplarının -eşyalarının- hiç biri olması gereken yerde değildir ve ortalık savaş alanı gibidir. Bu kişiler aradıklarını asla bulamazlar. Dağınıklıkları nedeniyle plansızdırlar. Kafalarında işleri organize edemezler. İşleri önemlilik sırasına koyamazlar ve dağınık çalıştığı için zaman yetiştiremezler. Zaman yetişse bile, yapılan iş yeterince özenli değildir. Kendilerinden organizasyon istendiğinde çok zorlanırlar; yaptıkları işte de özensiz ve dağınıklıkları nedeniyle eleştiri alırlar. Bu sebeple patron ve şefleri tarafından sık sık uyarılırlar.

6- Dikkat ve zihinsel çaba gerektiren işlerden hoşlanmaz ve kaçınır.

Dikkat sorunu olan DEHB’ li kişilerde konuya odaklanmak ve yoğunlaşmak güç olduğundan, konsantrasyon isteyen zor ve sıkıcı işlerden hoşlanmazlar ve tepki olarak kaçınma davranışları geliştirirler. Aileler çocuklarının bilgisayar oynarken ya da televizyon seyrederken çok dikkatli olduklarını belirtirler. Hiperaktif çocuk ya da erişkinin dikkati ve davranışları üzerinde denetimi yapısal nedenlerden ötürü ve ona ağır gelen koşullarda zayıflar. (Soykan Aysev ve Işık Taner, 2007). Yani, dikkati bozuk olan kişiler keyif aldıkları, cezbedici işleri yaparken (bilgisayar, çizgi film vb.) dikkat sorunu yaşamayabilirler fakat zorluk ve sıkıcılık seviyesi yüksek olan işlerden kaçarlar, kaytarma davranışları gözlemlenir. Örneğin; akşamları ödev yapmaktan kurtulmaya çalışırlar ve ödevi yapmamak için unutmuş gibi yaparlar. Bir yolunu bulup kaytarmaya çalışırlar. Odaklanabilseler yapabilecekleri bir iş ya da ödevi, odaklanamadıkları için yapamazlar. Ödev yerine, hazzı bol başka işlerle uğraşmak istediklerinden, yapmamak için diretirler ve yapmaktan kaçınırlar. Bu kişiler okulda ve işyerinde organizasyon gerektiren sıkıcı işlerden genellikle uzak dururlar.

7-Yönergeleri izlemekte zorlanır.

Dikkat eksikliği tip DEHB’i olan kişilerde dikkat sorunu olduğundan ve karşıdaki kişileri iyi dinlemediğinden yönergeleri izlemekte ve tarif edilen işi yapmakta zorlanır. Önce karşısındaki dinler ve ‘tamam’ derler, fakat neden tamam dediğini hatırlayamaz ve tekrar sormak zorunda kalırlar. Örneğin tahtaya kalktığında, öğretmenin sorduğu soruyu unuturlar. Anne ve babası bir şeyler yapmasını ister; fakat onlar, ebeveynlerinin kendilerinden ne istediklerini hatırlamakta zorlanırlar. Okulda istenilenleri yapmadığı için uyarı ve cezalar alırlar. Markete gittiklerinde, kendilerinden alınması istenenlerden bir kaçını unuturlar. Sık sık kendisinden istenileni tam yapmamakla suçlanırlar.

8-Eşyalarını kaybeder.

Dikkat sorunu olan kişiler, genellikle dağınık olduklarından eşyalarını denetleyip, onlara sahip çıkamazlar. Sık sık eşya kaybederler. Öğrenci ise okulda kalem, silgi, defter kaybederler. Eğer kişi erişkin ise; iş yerinde önemli evrak ve belge kaybedebilir. Belirli bir düzen ve programda olmadığından, kişinin bu tür kayıplar yaşaması olasıdır. Bu kişilerde anahtar cüzdan, cep televizyonu, ajanda vb.. sık sık kaybetme anıları sıktır. Hatta bazen bu kayıplar nedeniyle etrafı bile suçlayabilirler. Oyda eşyayı evde ya da iş yerinde koyduğu yeri unutmuşturlar.

9- Günlük etkinliklerde unutkandır.

Bu kişilerde dikkat süresi kısa olduğundan, unutkanlık çok sık yaşanan bir sorundur. Dikkat bozuk olan çocuk okulda öğretmenin söylediklerini, anlattıklarını, hatta verdiği ödevi bile unutabilir. Ödevi yapsa bile okula götürmeyi unuturlar. Çalıştığı dersi unutur ve tekrar tekrar çalışmak zorunda kalırlar.

Dikkati bozuk olan öğrenciler, çok çalışmalarına rağmen kendinden daha az çalışanlar kadar not almaktan yakınırlar. Diğer öğrencilerin tek okumada anladığı konuları dikkati bozuk olanlar defalarca okumak zorunda kalırlar. Evde çay ya da ocağı söndürmeyi unuturlar. Yemek ya da tencere yanar. Anahtarı evde unuturlar ve çilingir çağırmak zorunda kalırlar.

HİPERAKTİF BASKIN TİP (DEHB)

Bu tür dikkat eksikliği hiperaktivite bozuklukluğu (DEHB), genel olarak hiperaktivite ve dürtüsellik ön plandadır. Toplumda genel olarak bu tip hiperaktivitesi (DEHB’i) olan kişiler hiperaktif olarak bilinir. Çünkü bu kişilerin aşırı hareketliliği, yaramazlığı ve dürtüselliği hem çok dikkat çeker hem de ilişki sorunlarına yol açar. Bu tür aşırı yaramaz çocuklar bir süre sonra damgalanır. Birçok aile, çocuğunun bu kişilerle oyun oynamasını ya da arkadaşlık etmesini istemez ve engellemeye çalışır. Bu dışlanma bir süre sonra arkadaşsızlığa ve oyunlara alınmamaya, ev toplantılarına, doğum günlerine çağrılmamaya dönüşür. Yaramaz olarak damgalanan bu çocuklar, zaman içerisinde dürtüselliğin de etkisiyle toplum tarafından onaylanmayan davranışlarda da bulunabilirler. Bu çocukların bir kısmı, ergenlik ve sonrasında madde kullanımı ya da anti sosyal özellikler geliştirebilir. Hatta bu çocukların suç işleme olsılıkları, diğer çocuklardan çok daha yüksektir. Her ne kadar hiperaktivite ergenlikte azalma gösterse de, dürtüsellik devam eder. Eğer tedavi edilmezlerse; ne yazık ki bu çocukların bir kısmı hapis hayatı bile yaşayabilir.

Bu nedenle tedavi önemlidir. Bu hiperaktif tip DEHB'in özellikleri şunlardır;

  • 1- Yerinde duramaz. Sürekli kıpır kıpırdır.
  • 2- Çok fazla koşar ve tırmanır.
  • 3- Sürekli gibi hareket hâlindedir.
  • 4- Sessizce oynamakta ve zaman geçirmekte zorlanır.
  • 5- Çok fazla konuşur.
  • 6- Yerinde oturmada güçlük.
  • 7- Soruları söz hakkı verilmeden yanıtlar.
  • 8- Sıra beklemekte zorlanır.
  • 9- Söz keser ya da söze girer. Oyunlara karışır.

Hiperaktif tip DEHB tanısı için, bu dokuz maddeden en az altı tanesi karşılanıyor olmalıdır. Bu yakınların yedi yaşından önce başlaması ve altı aydan fazla sürmesi gerektiğinde unutulmamalıdır. (APA, 1994).

KOMBİNE Tip DEHB

Bazı hastalar hem dikkat eksikliği, hem de hiperaktif/impulsif tip DEHB tanısını aynı anda karşılarlar. Bu kişilerin yaşamlarında hem aşırı hareketlilik, yaramazlık, dürtüsellik gibi hiperaktif semptomlar varken, hem de yoğun bir dikkat sorunları mevcuttur. Kombine tip DEHB tanısı koyabilmek için en az altı madde ve hiperaktivite bölümünden en az altı maddenin karşılanması gereklidir.

DİKKAT EKSİKLİĞİ HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU TEDAVİSİ

Dikkate eksikliği hiperaktivite bozukluğunun tedavisindeki ilk seçenek Stimülan tedavilerdir. Amfetamin, Dextroamfetmamin ve MetilFenidat Stimülanların DEHB çocuklarda dikkati, tepki zamanını, kısa dönemli belleği, sözel ve sözel olmayan bilgilerin öğrenilmesini düzelttiği görülmüştür. Okuldaki üretkenlik ve başarıyı arttırdığı, dürtüsel davranışları, gürültücülüğü, uyumsuzluğu ve bozucu davranışları azalttığı görülmüştür. Bunlara ek olarak anne-çocuk ilişkilerini, DEHB'li çocuğun arkadaşları tarafından algılanmasını ve kendilik algısını düzelttiği gösterilmiştir.

Stimülüna bağlı davranışsal değişiklikler, özellikle çocuğun kendine güvenini ve çevresiyle olan ilişkilerini olumlu etkilemektedir. Uzun süre, hatta ilaç kesildikten sonra da devam eden olumlu sosyal ve duygusal sonuçlar ortaya çıkarmaktadır. Stimülanların en sık yan etkileri sinirlilik, iştahsızlık, huzursuzluk ve uykusuzluktur. Oral kullanılan stimülanların bağımlılık yaptığına dair bir veri bulunmamaktadır. Hatta çalışmalar stimülan kullanılan çocukların gelecekte madde kötüye kullanma riskinin azaldığını göstermektedir.

Stimülan olmayan ilaçlarda DEHB tedavisinde kullanılmaktadır. Bunlardan en önemlisi ATOMOKSETİN' dir. Artık birinci seçenek tedaviler arasında gösterilmeye başlanmıştır. Bu ilaçlar etkisiz ya da kullanılmasını engelleyecek durumlar varsa Trisiklik antideresanlar (Desimipramin, İmipramin), Bupropion, Klonidin, Ganfazin verilebilir.

Psikososyal Tedaviler

DEHB'li çocuklarda psikoeğitim, akademik organizasyon becerileri, anne-baba eğitimi, davranışsal düzenleme, bilişsel davranışcı terapi, sosyal beceri eğitimi, aile ve bireysel eğitimi yer alır.

Yukarı Çık